Nuh b. Mustafa ve “Mürşidü’l-hüdâ” Adlı Eserinin Tahlil ve Değerlendirilmesi

Nūh b. Mustafā (d. 1070/1660) was an Ottoman Hanafī scholar. He was born in Amasya, and he finished his studies in Cairo. He worked as a mufti in Konya, and later he settled in Egypt. Nūh Efendi devoted his life to scholarship, teaching, and religious guidance. A prolific author, he produced works in numerous fields, including Islamic law (fiqh), Qur’an interpretation (tafsīr), hadith, Islamic history, theology (kalām), and tasawwuf. One of his works is Murshid al-Hudā. This book mainly discusses the question of the salvation of the Prophet Muhammad’s parents. This study aims to examine Murshid al-Hudā’s place in the literature, its compositional character, sources, and content, and thereby to reveal how the question of the salvation of the Prophet’s parents was interpreted in the seventeenth-century Ottoman scholarly milieu. The work is important because it is the first detailed and independent Ottoman Turkish text on this subject. In addressing the issue, the work draws not only on evidence from classical sources but also on narratives from the sīrah literature. The author clearly says that he used more than forty sources, and he lists them. He also names the books and the authors inside the text, so his references are systematic. At the end of many sections, he also states his own view openly. In the work, the author stresses the virtues of the Arabs, love for Quraysh, the purity of the Prophet’s lineage, and the idea that his forefathers followed the Hanīf faith. Then he presents, with their proofs, the views that defend and the views that reject the salvation of the Prophet’s parents. He also discusses the religious ruling on attributing unbelief to the Prophet’s parents. Before he moves to the main approaches—ahl al-fatrah (people of the “interval”), the Hanīf faith view, and the ihyā (revival) view—he presents a chronological narrative. This narrative illustrates how the “light of prophethood” manifested itself in relation to the Prophet’s ancestors and parents. In this section, episodes from the life of ʿAbd al-Muttalib are recounted, implicitly presenting his son ʿAbd Allāh not as an ordinary man but as a “chosen” figure even before the birth of the Prophet. These events are presented as part of a divinely ordained process preparing the way for the advent of prophethood. In this way, the author highlights their special standing and the divine favour bestowed upon them, thereby leading the reader to conclude that God was pleased with them. When the author discusses the main classical views on the salvation of the Prophet’s parents, he first explains the ahl al-fatrah view and the Hanīf faith view. He discusses these two approaches extensively and presents the evidence advanced in their support. But he places the ihyā (revival) report at the end, and he clearly says that this report is weak. So he also says that a doctrinal (belief) issue cannot be built on this report. Because of this order, the text shows that the main discussion is built on the first two views. It also shows that the ihyā view is treated only as a supporting point and with caution. The work also discusses other topics. For example, it deals with the caliphate, the Prophet’s creation, the beginning of prophethood (biʿthah), the nature of revelation, the miʿrāj, the interpretation of some Qur’anic chapters, and morphological and syntactic analyses of Qur’anic verses and hadīths. In the work, the author transmits reports stating that the caliphate belongs to Quraysh and that, after thirty years, it gave way to dynastic rule. He also appears to endorse this view. These points about the caliphate are noteworthy, because the caliphate was in the Ottoman realm at that time, and the book was written especially for Turkish readers. This does not by itself prove that the caliphate was not central in Ottoman politics. However, it gives important clues about how some scholars of the period understood the caliphate and their historical and political ideas. Nūh Efendi also uses weak reports in a systematic way as supporting evidence. A single weak report is not seen as enough, but he brings several reports together, and he uses them to support the view that the Prophet’s parents were saved. The author does not accuse people who disagree with him on different issues. This reflects a more tolerant scholarly style of his time. The identification of thirteen manuscript copies indicates that the work achieved a certain degree of circulation and reception within Ottoman scholarly circles. This study adopts a qualitative research approach and examines Murshid al-Hudā through its manuscript copies. The author’s statements within the text, use of sources, and scholarly context are evaluated through textual and comparative analysis. In conclusion, the study demonstrates that Murshid al-Hudā is not merely a translation but an original scholarly composition reflecting the author’s own interpretive choices and assessments.

Nuh b. Mustafa (ö. 1070/1660), Amasya doğumlu, tahsilini Kahire’de tamamlamış Hanefî bir Osmanlı âlimidir; Konya’da müftülük yapmış, ardından Mısır’a yerleşmiştir. Ömrünü ilim ve irşad faaliyetlerine adayan Nuh Efendi, ilmiyle âmil, zâhid ve velûd bir müellif olarak fıkıh, tefsir, hadis, İslâm tarihi, kelâm ve tasavvuf başta olmak üzere pek çok sahada eser telif etmiştir. Bu eserlerden biri de ana eksenini Hz. Peygamber’in anne ve babasının necâtı meselesinin oluşturduğu Mürşidü’l-hüdâ adlı eserdir. Bu çalışma, Mürşidü’l-hüdâ’nın literatürdeki yerini, telif niteliğini, kaynaklarını ve muhtevasını inceleyerek XVII. yüzyıl Osmanlı ilmî ortamında ebeveyn-i Resûl meselesinin nasıl yorumlandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Eseri emsallerinden ayıran en önemli husus, ebeveynin necâtı meselesini Osmanlı Türkçesinde ilk kez kapsamlı ve müstakil biçimde ele alması ve konuyu klasik eserlerde zikredilen delillerin yanı sıra siyer anlatılarıyla da desteklemesidir. Müellif, kırkın üzerinde eserden istifade ettiğini bizzat ifade ederek bu kaynakları liste hâlinde sıralamakta; metin içinde kaynak ve müellif adlarını zikrederek sistemli atıflar yapmakta ve bölüm sonlarında da çoğu kez kendi kanaatini açıkça beyan etmektedir. Eserde; Arapların fazîleti, Kureyş sevgisi, Hz. Peygamber’in soyunun temizliği ve atalarının Hanîf dini üzere bulunduğu vurgulanarak, ebeveyn-i Resûl’ün necâtını savunan ve reddeden görüşler delilleriyle aktarılmakta ve ebeveyn-i Resûl’e küfür isnad etmenin dinî hükmü üzerinde durulmaktadır. Müellif, Hz. Peygamber’in anne ve babasının necâtına dair “ehl-i fetret”, “hanîf din” ve “ihyâ” görüşlerine geçmeden, “peygamberlik nûru”nun ced ve ebeveyn etrafında nasıl tezahür ettiğini gösteren kronolojik bir olay örgüsü anlatmaktadır. Burada Abdülmuttalib’in hayatından kesitler anlatılarak, oğlu Abdullah’ın sıradan bir kul değil, henüz Hz. Peygamber doğmadan “seçilmiş” bir şahsiyet olduğuna zımnî olarak işaret edilmektedir. Yaşananlar, nübüvvetin zuhuruna hazırlık mahiyetindeki ilâhî takdir süreci olarak aktarılmakta; onların Allah katındaki mazhariyetleri öne çıkarılarak okuyucuda “Allah’ın onlardan razı olduğu” düşüncesi oluşturulmaya çalışılmaktadır. Müellif, eserinde ebeveyn-i Resûl’ün necâtına dair klasik görüşleri ele alırken öncelikle ‘ehl-i fetret’ ve ‘hanîf din’ yaklaşımlarını delilleriyle birlikte geniş bir çerçevede aktarmaktadır. Buna mukabil son sırada zikrettiği ‘ihyâ’ rivayetinin zayıf olduğunu ve bu yolla itikadî bir meselenin temellendirilemeyeceğini açıkça ifade etmektedir. Dolayısıyla metnin tertibi, tartışmanın ağırlık merkezinin ilk iki görüş üzerinde kurulduğunu, ‘ihyâ’ yaklaşımının ise yardımcı ve ihtiyatla ele alınan bir çerçevede değerlendirildiğini göstermektedir. Ayrıca eserde hilâfet meselesi, Hz. Peygamber’in yaratılışı, bi‘set, vahyin mahiyeti, mi‘rac, çeşitli sûrelerin tefsirleri, ayet ve hadislerin sarf-nahiv tahlilleri gibi konular da ele alınmaktadır. Bu sebeple eserin siyer-akâid başta olmak üzere birçok ilim dalıyla irtibatlı olduğu söylenebilir. Eserde, hilâfetin Kureyş’e ait olduğu ve hilâfet döneminin otuz yılın ardından saltanat yönetimine dönüştüğü yönündeki rivayetler aktarılmakta; müellifin de bu görüşü tercih ettiği görülmektedir. Müellifin hilâfet anlayışına dair bu değerlendirmeleri, hilâfetin o dönemde Osmanlı’da bulunması ve eserin özellikle Türk okuyucular için kaleme alınmış olması sebebiyle dikkat çekicidir. Bu yaklaşım, tek başına hilâfetin Osmanlı siyasetinde merkezi bir konuma sahip olmadığını göstermese de, dönemin bazı âlimlerinin hilâfet kurumuna ve tarihsel-siyasî tasavvurlarına dair önemli ipuçları sunmaktadır. Nuh Efendi, zayıf rivayetleri de sistemli biçimde yardımcı delil olarak kullanmakta; tek başına yeterli sayılmayan rivayetleri bir arada değerlendirilerek ebeveyn-i Resûl’ün necâtı görüşünü teyit etmektedir. Müellifin, farklı meselelerde kendi kanaatine muhalif olanlara herhangi bir suçlama yöneltmemesi dönemin ilmî hoşgörüsünü yansıtmaktadır. Eserin on üç yazma nüshasının tespit edilmiş olması, Osmanlı ilmî muhitinde belirli bir dolaşıma sahip olduğuna ve ilgi gördüğüne işaret etmektedir. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; Nuh b. Mustafa’nın Mürşidü’l-hüdâ adlı eseri yazma nüshaları üzerinden incelenmiş, metin içi beyanları, kaynak kullanımı ve ilmî bağlamı metin tahlili ve karşılaştırmalı analiz çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, Mürşidü’l-hüdâ’nın salt bir tercüme niteliği taşımadığını, müellifin tercih ve değerlendirmelerini yansıtan özgün bir telif karakteri gösterdiğini ortaya koymaktadır.