Çocuğa Yönelik Dinî Bilginin Üretilmesi: Diyanet Çocuk Dergisi’nin Ramazan ve Bayram Sayıları Üzerine Nitel Bir İçerik Analizi (1981-2020)

For individuals to form their behaviors consciously and appropriately, access to accurate and reliable knowledge is essential. In the early years of life, children learn largely through observation and imitation. As they grow older, they require information for their behaviors to acquire a conscious character. Knowledge thus emerges as a fundamental necessity in the child’s developmental process. In this context, both the quality of the knowledge presented during childhood and the way it is structured play a decisive role in the formation and development of an individual’s religious knowledge. In particular, presenting religious knowledge in a manner appropriate to children’s cognitive, affective, and moral developmental characteristics is crucial for enabling meaningful understanding and internalization. Literary texts are constructed around specific themes, and this structural process directly shapes both the content of knowledge and the manner in which it is conveyed. From this perspective, the way in which religious knowledge addressed to children is structured through children’s magazines constitutes a fundamental problem area within religious education. Especially in religious periodicals, the developmental appropriateness of the information presented is of critical importance for the effectiveness of religious education. A review of postgraduate studies on Diyanet Children’s Magazine reveals that the nature and structure of religious knowledge directed at children have not been subjected to systematic scholarly examination. This indicates a significant gap in the literature and underscores the value of the present study in addressing this deficiency. Accordingly, the main research problem of this study is formulated as follows: “How is religious knowledge related to the themes of Ramadan, Ramadan Feast, and Eid al-Adha structured in the issues of Diyanet Children’s Magazine published between 1981 and 2020?” Within this framework, the study examines religious knowledge presented in the Ramadan, Ramadan Feast, and Eid al-Adha issues of Diyanet Children’s Magazine published during this period. The significance of the study lies in the absence of a comprehensive, long-term analysis of religious knowledge produced in a widespread and institutional publication such as Diyanet Children’s Magazine, examined within the dimensions of faith, worship, and morality. In this respect, the research aims both to fill an important gap in the literature of Religious Education Studies and to provide guidance regarding the principles that should be considered in the production of religious knowledge for children. The scope of the research consists of issues of Diyanet Children’s Magazine published between 1981 and 2020 that correspond to Ramadan, Ramadan Feast, and Feast of Sacrifice. A total of 118 issues from this forty-year period were analyzed, and 334 individual content units were included in the evaluation. The study was designed within the framework of a qualitative research approach. Data were collected through document analysis and analyzed using the qualitative content analysis technique. During the analysis process, the contents were classified under three main categories: Religious Knowledge/Faith, Religious Knowledge/Worship, and Religious Knowledge/Morality. Incorporating sacred times and places into the educational process during childhood—through observing acts of worship and participating in religious ceremonies during Ramadan and religious feasts—supports the internalization of religious knowledge and promotes socio-cultural and religious socialization, thereby contributing to the development of a religious identity grounded in faith, worship, and morality. For this reason, although the presentation of topics in the magazine exhibits partial originality, it is necessary to reassess the produced and presented knowledge in terms of children’s developmental characteristics. An evaluation of the examined issues indicates that certain concepts and expressions within the Religious Knowledge/Faith category involve abstract meanings that exceed children’s cognitive developmental levels, whereas concepts related to the Religious Knowledge/Worship and Religious Knowledge/Morality categories are more compatible with children’s developmental capacities.

Bireyin davranışlarını bilinçli ve doğru bir biçimde oluşturabilmesi doğru ve güvenilir bilgiye ulaştığında mümkün olmaktadır. Çocuk, yaşamının ilk yıllarında büyük ölçüde gözlem ve taklit yoluyla öğrenmektedir. Yaşının ilerlemesiyle birlikte davranışlarının bilinçli bir nitelik kazanabilmesi için bu dönemde sistematik ve kapsamlı bir bilgilendirilme sürecine ihtiyaç duymaktadır. Bu nedenle bilgi, çocuğun gelişim sürecinde temel bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda, çocukluk döneminde sunulan bilginin niteliği ve nasıl yapılandırıldığı, bireyin dinî bilgisinin oluşumu ve gelişimi üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Özellikle dinî bilginin çocuğun bilişsel, duyuşsal ve ahlaki gelişim özelliklerine uygun biçimde sunulması, dinî bilginin anlamlandırılması ve içselleştirilmesi açısından önem taşımaktadır. Edebiyat ürünü olan metinler, belirli bir konu çerçevesinde yapılandırılmakta ve bu yapılandırma süreci, sunulan bilginin içeriğini ve aktarım biçimini doğrudan etkilemektedir. Bu çerçevede yaygın din eğitiminin önemli araçlarından biri olan çocuk dergileri aracılığıyla çocuğa yönelik dinî bilginin nasıl yapılandırıldığı din eğitimi açısından üzerinde durulması gereken temel bir problem alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle dinî içerikli süreli yayınlarda sunulan bilgilerin çocuğun gelişim özelliklerine uygunluğu din eğitiminin etkililiği açısından kritik bir önem taşımaktadır. Diyanet Çocuk Dergisi hakkında yapılan lisansüstü çalışmalar incelendiğinde çocuğa yönelik dinî bilginin niteliği ve yapılandırılma biçimi bilimsel incelemeye konu edilmemiştir. Bu durum alanda önemli bir bilimsel boşluğun bulunduğunu göstermekte olup söz konusu eksikliğin giderilmesi açısından bu çalışmayı değerli kılmaktadır. Bu çerçevede çalışmanın temel problemini, “Diyanet Çocuk Dergisi’nin 1981-2020 yılları arasında yayımlanan Ramazan Ayı, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı sayılarında, Ramazan, Kurban ve Bayram temalarına ilişkin dinî bilgiyi nasıl yapılandırmıştır?” sorusu oluşturmaktadır. Bu bağlamda araştırmada, Diyanet Çocuk Dergisi’nin 1981-2020 yılları arasında yayımlanan Ramazan Ayı, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı sayılarında yer alan dinî bilgi incelenmiştir. Çalışmanın önemi, Diyanet Çocuk Dergisi gibi yaygın ve kurumsal bir yayın organında üretilen dinî bilginin; iman, ibadet ve ahlak boyutları çerçevesinde ele alınarak uzun bir zaman dilimini kapsayan bütüncül bir analizinin yapılmamış olmasından kaynaklanmaktadır. Bu yönüyle araştırma hem Din Eğitimi Bilimi literatüründeki bir boşluğu doldurmayı hem de çocuğa yönelik dinî bilgi üretiminde dikkate alınması gereken ilkeler konusunda yol gösterici olmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın kapsamını, Diyanet Çocuk Dergisi’nin 1981-2020 yılları arasında yayımlanan ve Ramazan Ayı, Ramazan Bayramı ile Kurban Bayramı sayıları oluşturmaktadır. Araştırmada Diyanet Çocuk Dergisi’nin 1981-2020 yılları arasındaki Ramazan ayı, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı sayıları incelenmiştir. Kırk yıllık döneme ait toplam 118 sayı analiz edilmiş olup 118 sayı içerisinden toplam 334 içerik değerlendirmeye alınmıştır. Çalışmada nitel araştırma yaklaşımı doğrultusunda yapılandırılmıştır. Veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmış ve nitel içerik analizi tekniği kullanılarak çözümlenmiştir. Analiz sürecinde içerikler, Dini Bilgi/İman, Dini Bilgi/İbadet ve Dini Bilgi/Ahlak olmak üzere üç ana kategori altında sınıflandırılmıştır. Çocukluk döneminde kutsal zaman ve mekânların eğitim sürecine dâhil edilmesi; Ramazan ve bayramlarda ibadetleri gözlemleme ve dinî törenlere katılım yoluyla dinî bilginin içselleştirilmesini, sosyo-kültürel ve dinî sosyalleşmeyi destekleyerek çocuğun iman, ibadet ve ahlak temelli dinî kimlik gelişimine katkı sağlamaktadır. Bu açıdan Dergide konuların ele alınış biçimi kısmen özgün olmakla birlikte, üretilen ve sunulan bilgilerin çocuğun gelişimsel özellikleri açısından yeniden değerlendirilmesinde yarar bulunmaktadır. İncelenen sayılarda yer alan içerikler değerlendirildiğinde, Dini Bilgi/İman kategorisine ilişkin bazı kavram ve ifadelerin çocukların bilişsel gelişim düzeyinin üzerinde soyut anlamlar taşıdığı; buna karşılık Dini Bilgi/İbadet ve Dini Bilgi/Ahlak kategorisine yönelik kavramların çocukların gelişim düzeyine daha uygun nitelikte olduğu sonucuna ulaşılmıştır.