Saîd b. Ahmed el-Kindî’nin ‘et-Tefsîrü’l-Müyesser’ Adlı İbâzî Tefsirinde Kıraat

Saīd ibn Ahmad al-Kindī (d. 1207/1792), a commentator trained within the Ibādī tradition, wrote the first complete commentary reflecting the prevailing mindset in Oman, and the second in the literature overall, under the title al-Tafsīr al-Muyassar. The work holds a significant place for its transmission of the scholarly knowledge of its time and for embodying the Ibādī mindset, which advocates for the unity of knowledge and practice, in the verses of the Qur’an. In this concise commentary, the author, basing his work on the school of thought of his time, maintained a distanced stance from the polemics surrounding it, and contributed to the commentary needs of his era through adaptations from the commentaries of other schools of thought. In the limited number of studies conducted in the Turkish and Arab world’s regarding the work and its commentator, the focus has primarily been on concepts and literature related to Ibādīism. These studies have focused on Kindī’s method of reflecting his sectarian interpretations in the verses. The subject of this research is to identify the aspects of recitation (qirāʾat) in al-Kindī’s work, al-Tafsīr al-Muyassar, in addition to his life, scholarly personality, and sectarian views, which formed the basis for the development of his insightful interpretation. Upon reviewing studies on the commentary, no research focusing on the recitation aspect of the work has been found. This has been considered a gap in the field, and this study is expected to make a modest contribution. This research aims to identify the commentator’s method of interpreting the Qur’an and, in particular, to identify some verses containing examples related to recitation. In his commentary, Kindī, as a method of transmitting the readings, included explanations of the readings that contain different meanings, but he did so without mentioning the chain of narrators or attributing them to the imams of the readings. This study will employ a qualitative research model frequently used in the social sciences. The constructivist paradigm, an indispensable element of the qualitative method, will be used to combine individual data on the readings in the work with inductive theory to arrive at a generalization. The data obtained from scanning the work that forms the basis of the study will be explained using the content analysis method. Within the scope of the research, information will first be provided about Kindī’s upbringing in the Ibādī tradition, his life, his scholarly personality, his works, and especially his work entitled al-Tafsīr al-Muyassar. Finally, the commentator’s approach to recitation in his commentary, his method of transmitting recitations, his use of recitations when interpreting verses, his preference among different recitations, and his grammatical choices when transmitting recitations will be examined under different headings. One of the main conclusions reached in this study is that Kindī's commentary was written approximately nine centuries after the first complete commentary written in the Ibādī tradition. This long-time span represents a significant gap in the literature and necessitates further research. Looking at the commentator’s life, it becomes clear how sectarian customs shaped his mindset, life story, personality, decisions, and the works he wrote. It has been concluded that Kindī, who was raised in the Ibādī tradition, did not limit himself to his sectarian views when interpreting the differences in recitations. It has been found that the commentator’s interpretations support the transmission and preservation of readings on a semantic level, but due to the concise nature of the commentary, the mention of the imams of readings and the transmission of the chains of narration have been omitted. It has been concluded that Kindī maintained a distance from the debates of his time, adopted a conciliatory stance rather than an ideology that would lead to sectarian fanaticism, and presented all this from a scholarly disciplinary perspective. In conclusion, al-Tafsīr al-Muyassar is noteworthy as a work that presents Kindī’s approach to commentary, his sectarian, doctrinal, and jurisprudential conclusions in parallel with the principles of Ulum al-Qur’an, and also includes differences in readings in his interpretations. From this perspective, Kindī and his work can be cited as one of the important sources that shed light on both his own time and contemporary commentary studies.

İbâzî gelenek içerisinde yetişmiş bir müfessir olan Saîd b. Ahmed el-Kindî (ö. 1207/1792), et-Tefsîrü’l-müyesser adıyla, Umman’da mevcut zihniyeti yansıtan ilk, literatürdeyse ikinci tam tefsiri kaleme almıştır. Eser, devrinin ilmî müktesebâtını aktarmasıyla ve ilim-amel birlikteliğini savunan İbâzî zihniyetin âyetlerde vücut bulmuş hâli olmasıyla önemli bir yere sahiptir. Muhtasar nitelikli bu tefsirinde müellif, döneminin mezhebî anlayışını temel alıp, etrafında cereyan eden polemiklere mesafeli bir tavır sergilemek suretiyle, diğer mezheplerin tefsirlerinden uyarlamalarla döneminin tefsir ihtiyacına katkıda bulunmuştur. Eserle ve müfessirle alakalı -Türk ve Arap dünyasında yapılmış sınırlı sayıdaki çalışmalarda- daha çok İbâzîlikle ilgili kavram ve literatür hususunun ön plana çıkarıldığı, Kindî’nin mezhebî yorumlarını âyetlere yansıtış tarzının ele alındığı görülmektedir. Bu araştırmanın konusu, İbâzî müfesssir el-Kindî’nin dirâyet yönünün oluşmasına zemin teşkil eden hayatı, ilmî kişiliği ve mezhebî görüşlerine ek olarak et-Tefsîrü’l-müyesser adlı eserindeki kıraat olgusunun tespit edilmesidir. Tefsir üzerinde yapılan çalışmalar incelendiğinde, eserin kıraat yönü hakkında bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu husus alanda bir açık olarak değerlendirilmiş ve bu çalışmanın alana mütevazi bir katkı sunacağı düşünülmüştür. Bu araştırma, müfessirin Kur’an’ı tefsir metodunu ve bilhassa kıraatle ilgili örnekleri içeren bazı âyetlerin tespitini amaçlamaktadır. Kindî, tefsirinde kıraatleri nakletme yöntemi olarak, kıraatlerin farklı manalar içeren izahlarına yer vermiş; fakat bunu sened zinciri zikretmeksizin ve kıraat imamlarına nispet etmeksizin gerçekleştirmiştir. Çalışmada sosyal bilimlerde sıklıkla kullanılan nitel araştırma modeli kullanılmıştır. Nitel yöntemin vazgeçilmezi olan yapılandırmacı paradigmanın, tümevarım kuramı ile söz konusu eserdeki kıraate dair münferit veriler birleştirilerek bir genellemeye varılmaya çalışılmıştır. Çalışmaya temel teşkil eden eserin taranmasıyla elde edilen veriler, içerik analizi metoduyla açıklanmıştır. Araştırmanın kapsamı çerçevesinde evvela Kindî’nin içinde yetiştiği İbâzî gelenek, hayatı, ilmî şahsiyeti, te’lif etmiş olduğu eserleri ve bilhassa et-Tefsîrü’l-müyesser adlı eseri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Son olarak da müfessirin tefsirindeki kıraate dair yaklaşımı, kıraatleri nakletme yöntemi, âyetleri tefsir ederken kıraatlerden faydalanması, farklı kıraatler arasında tercihte bulunması ve kıraatleri aktarırken gramere dayalı seçimleri, farklı başlıklar altında ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kindî’nin kaleme almış olduğu tefsirin, İbâzî gelenekte telif edilen ilk tam tefsirden yaklaşık dokuz asır sonrasına rastlaması, bu çalışmada ulaşılan temel sonuçlardan biridir. Bu uzun zaman dilimi, söz konusu literatür için büyük bir boşluk olup araştırılması gerektiği kanısı hasıl olmuştur. Müfessirin hayatına bakıldığında mezhebî teamüllerin insanın zihniyetini, hayat hikayesini, kişiliğini, kararlarını ve kaleme aldığı eserleri nasıl şekillendirdiği, anlaşılmaktadır. İbâzî gelenekte yetişen Kindî’nin, kıraat farklılıklarını yorumlarken mezhebî görüşleriyle kısıtlı kalmadığı çıkarımına varılmıştır. Müfessirin yorumlarıyla, manasal düzlemde kıraatlerin intikaline ve muhafazasına destek olduğu; fakat tefsirin muhtasar niteliğinden mülhem kıraat imamlarının zikri ve rivayet zincirlerinin naklinin hazfedildiği bulgusuna da ulaşılmıştır. Kindî’nin zamanında yaşanan tartışmalara mesafeli durduğu, mezhebî taassuba götürecek bir ideolojiden ziyade uzlaştırmacı bir tutum benimsediği ve tüm bunları ilmî bir disiplin perspektifinde sergilediği sonucuna ulaşılmıştır. Netice itibariyle et-Tefsîrü’l-müyesser Kindî’nin tefsir yaklaşımını, mezhebî, itikâdî, fıkhî çıkarımlarını Ulûmü’l-Kur’ân ilkeleriyle paralel olarak ortaya koyan ve yorumlarında kıraat farklılıklarına da yer veren bir eser olarak câlib-i dikkattir. Bu açıdan Kindî ve eserini gerek kendi dönemine gerekse günümüz tefsir çalışmalarına ışık tutan önemli kaynaklardan biri olarak zikretmek mümkün görünmektedir.