Nefis Mertebelerine Astrolojik Yaklaşımlar: Sünbül Sinan ve Sofyalı Bâlî Örneği

One of the significant objectives of Sufism is to help individuals deeply comprehend the existence and unity of Allah, free themselves from all base desires and worldly attachments, and transcend their ego to reach divine oneness. To achieve this, it is aimed to discipline the nafs al-ammara, considered the source of all evil desires and inclinations found in the depths of the human self. Due to the impact of disciplining the self on a person's spiritual life, extensive studies on this subject have been conducted since the early periods of Sufi history. Based on interpretations of Quranic verses, the levels of the soul (nafs) have been categorized into either four or seven stages. Members of the Halvetiyye order classified the self into seven stages, also called atvar-ı seb’a. They meticulously addressed the rules, principles, responsibilities, and guidelines that a seeker (murid or salik) must follow at each stage. To facilitate better understanding, they used various analogies, representations, and metaphors to explain these seven stages. Authors who wrote on the stages of the nafs focused on numerous aspects, such as the intricacies and challenges of the spiritual journey, the duties and responsibilities of the seeker, the specific invocations (dhikr) and worship for each stage, the transformations and changes occurring in the seeker’s soul at each level, and the divine names (asma) manifested in the seeker at every stage. This study examines the insights provided by Sünbül Sinan and Sofyalı Bâlî Efendi, members of the Halvetiyye order, regarding the stages of the nafs in their treatises titled Atvar-ı Seb’a. Both authors provide crucial information essential for the seeker on the spiritual path, such as the divine name, state, realm, inspiration, and witness associated with each stage. They also correlate each stage with a day of the week, a planet, and a prophet. For example, they regard the nafs al-ammara stage as the first step in the spiritual journey, associating it with the Moon and the prophet Adam (Adem). They remind the seeker of the need to begin anew through repentance and seeking forgiveness. The nafs al-lawwama stage is considered the second step, linked to Mercury and the prophet Noah (Nuh), highlighting that after enduring challenges, the seeker can make progress in knowledge and perfection. The nafs al-mulhima stage, the third step, is associated with Venus and the prophet John (Yahya), symbolizing love, affection, and devotion in the spiritual journey, accompanied by guiding advice for this level. The nafs al-mutma’inna stage is seen as the fourth step, linked to the Sun and the prophet Idris (İdris), emphasizing liberation from the darkness of the soul and attainment of inner enlightenment. The fifth stage, nafs al-raḍiyya, corresponds to Mars and the prophet Jesus (İsa), focusing on surrendering entirely to Allah by abandoning all bodily and worldly desires. The sixth stage, nafs al-marḍiyya, is linked to Jüpiter and the prophet Moses (Musa), reminding the seeker that this stage signifies Allah's approval of the individual. While Bâlî Efendi does not specify a day, planet, or prophet for the nafs al-kamila stage, Sünbül Sinan associates it with Saturn and the prophet Ahmad (Muhammed). Both authors describe this ultimate stage as transcending all human attributes, annihilating the self, and subsisting in the divine. They offer valuable recommendations and reminders to the seeker regarding this state.

Tasavvufun önemli hedeflerinden bir tanesi de insanın, Allah’ın varlığını ve birliğini derin bir şekilde kavrayıp, nefsânî bütün arzu ve isteklerinden kurtulup, benliğinden sıyrılarak ilahî birliğe ulaşmasına yardımcı olmaktır. Bunun gerçekleşmesi için de insanın benliğinin derinliklerinde bulunan ve bütün kötü arzu ve isteklerin kaynağı olarak kabul edilen nefs-i emmâresinin terbiye edilmesi hedeflenir. Nefis terbiyesinin insanın manevî hayatı üzerindeki etkisinden dolayı, tasavvuf tarihinin erken dönemlerinden itibaren konu hakkında pek çok çalışma yapılmış, nefis mertebeleri Kur’an ayetlerinin ifade ettiği anlam biçimlerinden de hareketle dörtlü ya da yedili şekilde çeşitli tasniflere tabi tutulmuştur. Halvetiyye tarikatı mensupları nefsi, atvar-ı seb’a olarak da isimlendirilen yedi mertebeli bir tasnife tabi tutmuş her bir mertebede mürid ya da sâlikin uyması gereken kurallar, dikkat etmesi gereken hususlar ile yerine getirmesi gereken görev ve sorumluluklarla ilgili usul ve esasları dikkatli bir şekilde ele almış konunun daha iyi anlaşılması için bu yedi mertebeyi farklı teşbih, temsil ve metaforlarla izah etmeye çalışmışlardır. Nefis mertebeleri konusunda eser yazan müellifler, tasavvuf yolunda seyr u sülûk yapmak isteyen sâliklere bu yolun incelikleri, zorlukları, yolculuk esnasında dikkat edilmesi gereken hususlar, bu anlamda sâlikin görev ve sorumlulukları, her bir mertebe yapılması gereken zikir ve ibadetler, her bir mertebede sâlikin nefsinde meydana gelen değişim ve dönüşümler, her bir mertebede sâlikin mazhar olduğu esmâlar ve bu esmâların sâlikteki tecellileri gibi pek husus üzerinde durmuşlardır. Bu çalışmamızda Halvetiyye tarikatı mensuplarından Sünbül Sinan ve Sofyalı Bâlî Efendi’nin atvar-ı seb’a adlı risalelerinde nefis mertebeleri ile ilgili vermiş oldukları bilgiler üzerinde durulacaktır. Sünbül Sinan ve Sofyalı Bâlî Efendi, eserlerini yazarken evvela söz konusu mertebelerin zikredilecek esması, hâli, âlemi, varidi, şahidi gibi seyr u sülûk yolunda sâlike lazım olacak önemli bilgiler verdikten sonra her bir mertebeyi haftanın bir günü, bir gezegen ve bir peygamber ismine nispet ederek izah etmişlerdir. Müelliflerimiz, eserlerinde nefsin her bir mertebesini seyr u sülûkün bir aşaması olarak ele almış, sâlike her bir aşamada dikkat etmesi gereken hususları konusunda hatırlatıcı bilgi vermişlerdir. Örneğin nefsi emmâre mertebesini, sülûkün birinci aşaması olarak kabul etmiş, bu mertebeyi gezegenlerden Ay’a, peygamberlerden Hz. Âdem’e nispet ederek sâlike, tevbe ve istiğfar ile yeni bir başlangıç yapması gerektiğini hatırlatmışlardır. Nefs-i levvame mertebesini, sülûkün ikinci aşaması olarak kabul etmiş, bu mertebeyi gezegenlerden Merkür’e, peygamberlerden Hz. Nuh’a nispet ederek sâlikin, zorluk ve sıkıntılara katlandıktan sonra ilim ve kemâlat yolunda mesafe kat edebileceğine dikkat çekmişlerdir. Nefs-i mülhime mertebesini, sülûkün üçüncü aşaması olarak kabul etmiş, bu mertebeyi gezegenlerden Venüs’e, peygamberlerden Hz. Yahya’ya nispet ederek sâlike, seyr u sülûk yolculuğundaki aşk, sevgi ve muhabbeti izah etmiş ve bu mertebeye ulaşmak için uyarıcı ve yol gösterici bilgiler vermişlerdir. Nefs-i Mutmainne mertebesini, sülûkün dördüncü aşaması olarak kabul etmiş, bu mertebeyi gezegenlerden Güneş’e, peygamberlerden Hz. İdris’e nispet ederek sâlike, bu mertebenin nefsin karanlıklarından kurtulma ve iç aydınlığına ulaşma mertebesi olduğunu hatırlatmışlardır. Nefs-i Râziyye mertebesini, sülûkün beşinci aşaması olarak kabul etmiş, bu mertebeyi gezegenlerden Mars’a, peygamberlerden Hz. İsa’ya nispet ederek sâlike, bu mertebede nefsânî ve bedenî bütün arzu ve isteklerinden kurtularak Allah'a tam bir teslimiyet ile teslim olması gerektiği hususunda önemli bilgiler vermişlerdir. Nefs-i Marziyye mertebesini, sülûkün altıncı aşaması olarak kabul etmiş, bu mertebeyi gezegenlerden Jüpiter’e, peygamberlerden Hz. Musa’ya nispet ederek, sâlike, bu mertebenin Allah’ın kendisinden razı olduğu bir mertebe olduğunu hatırlatarak önemli bilgiler vermişlerdir. Bâlî Efendi, nefs-i kâmile mertebesinin günü, gezegeni ve nispet edildiği peygamber hakkında herhangi bir bilgi vermezken, Sünbül Sinan bu mertebeyi, gezegenlerden Satürn’e, peygamberlerden Hz. Ahmed’e nispet etmiş, her iki müellif de nefsin bu mertebedeki durumunu; bütün beşerî sıfatlardan kurtulup, nefsinde fânî olup Hakk’ta bakî olma şeklinde izah etmiş ve bu konuda salike önemli tavsiyelerde bulunmuş ve hatırlatıcı bilgiler vermişlerdir.