Süneyd b. Dâvûd el-Misîsî (öl. 226/841) ve Tefsir İlmine Katkısı

Etbâu’t tâbiîn neslinin önemli simalarından biri olan Süneyd b. Dâvûd el-Mısîsî’nin (öl. 226/841) hayatını, ilmî kişiliğini ve tefsir ilmine yaptığı katkıları inceleyen bu çalışma Türkiye’de bu alanda var olan boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Zira her ne kadar etbâu’t tâbiîn dönemi tefsir faaliyetlerini ve günümüze yansımalarını ele alan birtakım akademik çalışmalar mevcutsa da Süneyd b. Dâvûd özelinde ülkemizde bu alanda görebildiğimiz kadarıyla yapılmış müstakil bir araştırma bulunmamaktadır. Çalışma onun rivayet tefsiri geleneği içerisindeki rolünü ortaya koymayı amaçlamakta; böylece hem erken dönem tefsir faaliyetlerinin daha iyi anlaşılmasına hem de Taberî (öl. 310/923) gibi büyük müfessirlerin kaynaklarının tespitine katkı sağlamaktadır. Bu bağlamda çalışma, Arap dünyasındaki Süneyd rivayetleri üzerinde yapılan ve İsrâ suresine kadar olan araştırmanın eksik bıraktığı Süneyd'in tefsir rivayetlerine dair bilgi vermektedir. Ayrıca Taberî Tefsirinin kaynakları üzerinde Horst ve Kaya'nın çalışmalarından faydalanılan bu araştırmanın temel özgünlüğü, yalnızca eksik nakilleri literatüre kazandırması değil, aynı zamanda senet zincirlerini yapısal bağlamda inceleyerek müfessirin takip ettiği silsileyi somut bir biçimde tespit etmesidir. Böylelikle çalışma, tefsir ilminin oluşum sürecine dair önemli bir halka olan Süneyd b. Dâvûd’un, rivayet tefsiri geleneğinin aktarımında üstlendiği rolü gözler önüne sermektedir. Bu yönüyle de makale hem klasik İslâm ilimleri araştırmaları hem de rivayet tefsiri çalışmaları için özgün ve katkı sunan bir nitelik arz etmektedir. Çalışmada Süneyd’in biyografik verileri klasik tabakât ve ricâl kaynaklarından derlenmiş, onun yetiştiği ilmî ortam, ders aldığı hocaları, kendisinden rivayette bulunan talebeleri ile ilgili bilgiler aktarılmıştır. Bu bağlamda, Süneyd’in özellikle hocası Haccâc b. Muhammed (öl. 206/821) yoluyla İbn Cüreyc’in (öl. 150/767) rivayetlerini aktardığı ve Mekke merkezli rivayet tefsiri geleneğini Misîs ve çevresine taşıdığı görülmüştür. Onun bu rivayetleri kendinden sonraki klasik dönem tefsir kaynakları tarafından da önemli ölçüde kullanılmıştır. Özellikle Taberî’nin Câmiʿu’l-beyân’ında Süneyd’in nakillerine sıkça yer verilmiştir. Oransal olarak bakıldığında da yaptığımız tespite göre Taberî tefsirindeki yaklaşık kırk bin rivayetin yüzde 6,5’i ondan nakledilen rivayetlerden oluşmaktadır. Taberî’den sonraki diğer rivayet tefsirleri de sınırlı da olsa Süneyd rivayetlerine yer vermişlerdir. Onun rivayetlerini Sa‘lebî (öl. 427/1035) tefsirinde beş, İbn Ebî Hâtim (öl. 327/938) üç, İbn Kesîr (öl. 774/1373) çoğunluğu Taberî’den olmak üzere otuz dokuz, Suyûtî (öl. 911/1505) ise on dört yerde nakleder. Bu veriler onun rivayetlerinin klasik tefsir literatürüne önemli bir katkı sunduğunu göstermektedir. Öte yandan Süneyd’in kendisine ait bir tefsirin varlığının sabit olduğu, bu eserin rivayet mahsulü bir çalışma olup o döneme kadar ilim erbabınca tanındığı ve hicri 11. miladi 17. asra kadar ulaştığı yine kaynaklardan anlaşılmıştır. Nitekim İbn Teymiyye (öl. 728/1328), Zehebî (öl. 748/1348), İbn Kayyım (öl. 751/1350), İbn Kesîr, Zerkeşi (öl. 794/1392) ve İbn Hacer (öl. 852/1449) gibi âlimler onun sahabe ve tabiînden gelen görüşleri toplayan kendisine ait ilim ehli tarafından bilinen meşhur bir eserinin olduğundan bahsetmişlerdir. Süneyd’in Hz. Peygamber’e ulaşan az sayıda rivayeti mevcut olup onun naklettiği rivayetlerin bir kısmı sahabeden, çoğunluğu ise tabiûn ve etbâu’t-tâbiîndendir. O, Hz. Ebubekir (öl. 13/634), Hz. Ömer (öl. 23/644) ve Hz. Ali (öl. 40/661) gibi sahabenin önde gelenlerinden bazı rivayetler nakletmekle beraber sahabeden en çok nakilde bulunduğu kişi İbn Abbâs’tır (öl. 68/687-88). Onun tâbiun dönemi müfessirleri içerisinde ise en çok Mücâhid’den (öl. 103/721) rivayette bulunduğu görülmektedir. Süneyd’in tefsire dair aktardığı müktesebat, içerik itibarıyla kıraat farklılıkları, garîbü’l-Kur’an, sebeb-i nüzûl, müphemât, nâsih-mensûh tartışmaları gibi pek çok farklı konuyla ilgili veriler ortaya koymuştur. Çalışma, ayrıca Süneyd’in ravi kimliğine dair farklı değerlendirmeleri içermektedir. Bazı muhaddisler onun rivayetlerini güvenilir kabul etmiş, “sika” olarak nitelendirmiş; bazıları ise rivayetlerindeki ihtilaflar nedeniyle eleştiriler yöneltmiştir. Bununla birlikte, genel kanaat onun güvenilir ve emin bir râvî olduğu yönündedir.

This study examines the life, scholarly personality, and contributions of Ṣunayd b. Dāwūd al-Miṣīsī (d. 226/841), one of the prominent figures of the generation of the atbāʿ al-tābiʿīn (the successors of the followers of the companions). The research aims to fill a significant gap in Turkish academia, as there appears to be no independent academic study devoted specifically to Ṣunayd b. Dāwūd, despite the existence of several works that discuss the exegetical activities of the atbāʿ al-tābiʿīn period and their later influence. The main purpose of this study is to determine Ṣunayd’s role within the tradition of riwāyah-based Qur’anic exegesis, thereby contributing both to a deeper understanding of early exegetical activity and to the identification of the primary sources used by major commentators such as al-Ṭabarī (d. 310/923). In this context, the present study addresses the gap left by scholars in the Arab world, which has hitherto examined Ṣunayd's exegetical narrations only up to Sūrah al-Isrāʾ. Drawing upon the works of Horst and Kaya on the sources of al-Ṭabarī's exegesis, the primary contribution of this research lies not merely in introducing these overlooked transmissions to the scholarly literature, but also in systematically analyzing the chains of transmission (isnād) within their structural context, thereby establishing with precision the transmission lineage followed by the exegete.. Accordingly, this article reveals Ṣunayd b. Dāwūd as a crucial link in the formative stages of Qur’anic exegesis and as a transmitter who played a key role in preserving and conveying the riwāyah tradition. Thus, it constitutes an original and valuable contribution to both the study of classical Islamic sciences and the field of riwāyah tafsīr. The biographical data concerning Ṣunayd were compiled from classical ṭabaqāt and rijāl sources. The study presents information about his intellectual milieu, his teachers, and the students who transmitted knowledge from him. In this context, it has been determined that Ṣunayd transmitted the narrations of Ibn Jurayj (d. 150/767), primarily through his teacher Ḥajjāj b. Muḥammad (d. 206/821) and thereby conveyed the Meccan-centered riwāyah tafsīr tradition to the region of Miṣīs (ancient mopsuestia) and its surroundings. His narrations were widely utilized by later classical exegetes. In particular, al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān frequently cites Ṣunayd’s transmissions. According to the findings of this study, approximately 6.5% of the forty thousand reports in al-Ṭabarī’s commentary derive from Ṣunayd’s narrations. Later riwāyah commentaries also included his reports, though in smaller numbers: five instances in al-Thaʿlabī’s (d. 427/1035) tafsīr, three in ibn abī Ḥātim (d. 327/938), thirty-nine in Ibn Kathīr (d. 774/1373) (mostly through al-Ṭabarī), and fourteen in al-Suyūṭī (d. 911/1505). These data indicate that Ṣunayd’s narrations made a significant contribution to the classical exegetical literature. Moreover, sources confirm the existence of an exegetical work authored by Ṣunayd, which was known among scholars of his time as a riwāyah-based tafsīr and remained extant until the 11th/17th century. Prominent scholars such as Ibn Taymiyyah (d. 728/1328), al-Dhahabī (d. 748/1348), Ibn Qayyim (d. 751/1350), Ibn Kathīr, al-Zarkashī (d. 794/1392), and Ibn Ḥajar (d. 852/1449) mention that Ṣunayd had a well-known work in which he compiled the opinions of the companions and the tābiʿūn. Although he transmitted some narrations from prominent companions such as Abū Bakr (d. 13/634), 'Umar (d. 23/644) and 'Alī (d. 40/661), the figure he most frequently transmitted from among the companions was Ibn 'Abbās (d. 68/687-88), while among the tābi'ūn exegetes, his principal source is observed to be Mujāhid (d. 103/721). The exegetical material transmitted by Ṣunayd encompasses a broad range of topics, including variant readings (qirāʾāt), explanations of rare Qur’anic vocabulary (gharīb al-Qur’an), occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), identification of obscure figures (mubhamāt), and discussions on abrogation (nāsikh wa’l-mansūkh). The study also addresses differing evaluations of Ṣunayd’s transmitter identity. While some muḥaddithūn regarded him as trustworthy (thiqah), others criticized certain inconsistencies in his transmissions. Nonetheless, the predominant scholarly view recognizes him as a reliable and trustworthy transmitter.