İslam Kıraat Geleneği ile Goldziher’in Yaklaşımı Arasındaki Epistemolojik Uyuşmazlık

This article aims to critically examine the epistemological differences between the Islamic qirâ’ât tradition and the approach to qirâ’ât of one of the leading representatives of Orientalist thought, Ignaz Goldziher. In the Islamic scholarly tradition, qirâ’ât is regarded as a well-established and disciplined field of knowledge that refers to the legitimate modes of Qur’anic recitation transmitted through authentic chains of narration (isnād) by the Companions, based on the principle of mutawātir transmission and taught by Prophet Muhammad during the process of revelation. In this framework, qira’at are not based on arbitrary preferences; rather, they represent a knowledge domain grounded in revelation, reliable transmission chains, and strict scholarly criteria. For this reason, the science of qira’at is considered one of the essential disciplines that ensures both the preservation of the Qur’an’s verbal form and its correct understanding. In contrast, Goldziher’s understanding of qirâ’ât is noteworthy for treating the Qur’anic text within the same category as the historical development of earlier sacred scriptures. In his approach, variations in qirâ’ât are mostly explained through textual ambiguities, the limitations of the early Arabic writing system, or later historical interventions. This perspective overlooks the revelatory and authentically transmitted nature of the Islamic qirâ’ât tradition and thus presents significant methodological issues. Indeed, Goldziher’s evaluations tend to frame qirâ’ât as a historical and philological problem, which leads to a substantial divergence from the Islamic perspective.The first part of the study examines in detail the historical background and scholarly foundations of the Islamic qirâ’ât tradition. In this context, qirâ’ât are systematically categorized as mutawātir, mashhūr, shādhdh, mudraj, and mawḍū‘, and the differences between these categories are clearly outlined. Moreover, the study emphasizes the main criteria for the acceptance of qira’at: conformity with the rasm al-muṣḥaf, transmission through authentic chains of narration, and compliance with Arabic linguistic rules. These criteria demonstrate that variations in qira’at are not random or based on individual preference but are instead shaped by established scholarly principles. In this sense, qirâ’ât reflect a coherent integration of the written muṣḥaf tradition and the oral transmission chain.The second part of the article provides a detailed analysis of Goldziher’s views on qirâ’ât. In this regard, his identification of the Qur’an with texts such as the Torah and the Gospel—considered to have undergone historical alteration—formed the basis for interpreting qirâ’ât variations as attempts to correct or standardize the text. In particular, his interpretation of the concept of the “seven aḥruf” as textual multiplicity, his insufficient consideration of the principle of rasm al-muṣḥaf and the requirement of authentic transmission, and his treatment of marginal notes in manuscripts as part of the Qur’anic text represent significant methodological shortcomings. Furthermore, treating marginal notes in the muṣḥafs as though they formed part of the Qur’ānic text and presenting reports that have not reached the level of mutawātir transmission as examples of qirāʾāt clearly conflict with the established methodology of qirāʾāt in the Islamic tradition. This study demonstrates that Goldziher’s approach fails to adequately account for the hierarchy of transmission in early Islamic history, the consensus of the Companions, and the continuity of transmission. His explanation of qirâ’ât variations through individual choices, scribal errors, or limitations of the writing system, as well as his generalization of limited examples, weakens his analysis from an epistemological perspective. In contrast, within the Islamic tradition, qirâ’ât are regarded as authentic modes of recitation that do not compromise the verbal integrity of the Qur’an but rather enrich its meanings and affirm its divine preservation.In conclusion, this article shows that Goldziher’s understanding of qirâ’ât is incompatible with the internal coherence and methodological principles of the Islamic scholarly tradition. It emphasizes that the issue of qirâ’ât should be approached within the epistemological framework of Islamic sciences rather than through reductionist Orientalist interpretations. Such an approach is essential for a more accurate, comprehensive, and holistic understanding of the Qur’an’s process of revelation, preservation, and transmission across generations.

Bu makale, İslam kıraat geleneği ile oryantalist düşüncenin önde gelen temsilcilerinden Ignaz Goldziher’in kıraatlere yaklaşımı arasındaki epistemolojik farklılıkları eleştirel bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. İslam ilim geleneğinde kıraat, Kur’an-ı Kerim’in vahiy süreci içerisinde Hz. Muhammed tarafından öğretilen, sahâbe tarafından sahih senedlerle aktarılan ve mütevâtir rivayet esasına dayanan meşru okuma biçimlerini ifade eden köklü ve disiplinli bir ilim dalı olarak kabul edilen bir alandır. Bu çerçevede kıraatler, bireysel tercihlere dayalı uygulamalar değil; vahiy temelli, güvenilir rivayet zincirleriyle desteklenen ve ilmî kriterlerle sınırlandırılmış bir bilgi alanını temsil etmektedir. Bu nedenle kıraat ilmi, Kur’an’ın hem lafzî korunmuşluğunu hem de doğru anlaşılmasını temin eden temel disiplinlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Buna karşılık Goldziher’in kıraat anlayışı, Kur’an metnini önceki kutsal metinlerin tarihsel gelişim süreçleriyle aynı kategoride ele alması bakımından dikkat çekmektedir. Onun yaklaşımında kıraat farklılıkları çoğunlukla metinsel belirsizlikler, erken dönem Arap yazı sisteminin yetersizlikleri veya tarihsel süreçte ortaya çıkan müdahaleler üzerinden açıklanmaktadır. Bu yaklaşım, İslam kıraat geleneğinin vahiy ve sahih rivayet temelli yapısını göz ardı etmekte ve metodolojik açıdan önemli sorunlar barındırmaktadır. Nitekim Goldziher’in değerlendirmeleri, kıraatleri tarihsel ve filolojik bir problem alanı olarak görme eğilimi taşımakta, bu da İslamî perspektifle ciddi bir ayrışmaya yol açmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde İslam kıraat geleneğinin tarihsel arka planı ve ilmî temelleri ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu bağlamda kıraatler mütevâtir, meşhur, şâz, müdrec ve mevzû gibi kategorilere ayrılarak sistematik biçimde incelenmiş ve bu kategoriler arasındaki farklar açık bir şekilde ortaya konulmuştur. Ayrıca kıraatlerin kabul edilmesinde belirleyici olan temel kriterler üzerinde durulmuştur. Bunlar arasında resmü’l-muṣḥafa uygunluk, sahih senedle rivayet edilme ve Arap dili kurallarına uygunluk başlıca ölçütler olarak öne çıkmaktadır. Bu kriterler, kıraat farklılıklarının rastgele ya da bireysel tercihlere dayalı olmadığını; aksine belirli ilmî esaslara göre şekillendiğini göstermektedir. Bu yönüyle kıraatler, yazılı mushaf geleneği ile sözlü rivayet zincirinin uyumlu birlikteliğini yansıtmaktadır. Makalenin ikinci bölümünde ise Goldziher’in kıraatlere yönelik değerlendirmeleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Bu çerçevede onun Kur’an’ı Tevrat ve İncil gibi tarihsel süreçte değişime uğradığı kabul edilen metinlerle özdeşleştirmesi, kıraat farklılıklarını metni düzeltme veya standartlaştırma girişimleri olarak yorumlamasına zemin hazırlamıştır. Özellikle yedi harf ruhsatını metnin çoğulluğu şeklinde anlaması, resmü’l-muṣḥaf ilkesini ve sahih sened şartını yeterince dikkate almaması önemli metodolojik eksiklikler arasında yer almaktadır. Ayrıca mushaflardaki kenar notlarını metnin bir parçası gibi değerlendirmesi ve tevatür derecesine ulaşmamış rivayetleri kıraat örneği olarak sunması, İslam kıraat metodolojisiyle açık bir uyumsuzluk teşkil etmektedir. Bu çalışma, Goldziher’in yaklaşımının erken dönem İslam tarihine dair rivayet hiyerarşisini, sahâbe icmâını ve nakil sürekliliğini yeterince hesaba katmadığını ortaya koymaktadır. Onun kıraat farklılıklarını bireysel tercihler, yazı sistemi sorunları veya kâtip hatalarıyla açıklaması ve sınırlı örnekleri genelleyerek değerlendirmesi, analizlerinin epistemolojik açıdan zayıf kalmasına neden olmaktadır. Oysa İslam geleneğinde kıraatler, Kur’an’ın lafzî bütünlüğünü zedelemeyen, aksine anlam zenginliği sağlayan ve vahyin korunmuşluğunu teyit eden sahih okuma biçimleri olarak kabul edilmektedir. Sonuç olarak bu makale, Goldziher’in kıraat anlayışının İslam ilim geleneğinin iç tutarlılığı ve metodolojik ilkeleriyle bağdaşmadığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda kıraat meselesinin indirgemeci oryantalist yaklaşımlar yerine İslamî ilimlerin kendi epistemolojik çerçevesi içinde ele alınmasının gerekliliği vurgulanmaktadır. Böyle bir yaklaşım, Kur’an’ın vahiy süreci, korunmuşluğu ve nesiller boyunca sahih biçimde aktarımı konularının daha doğru, kapsamlı ve bütüncül bir şekilde anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.