Muhammed b. Uzeyz es-Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’ında Kıraatlere Yaklaşımı

Bu makalede, Ebû Bekr el-Uzeyz es-Sicistânî’nin (ö. 330/941) Garîbü’l-Kur’ân adlı eserinde kıraat farklılıklarına yaklaşımı incelenmiştir. İslâm ilim geleneğinde kıraatlerin temelinin rivayet olduğu genel kabul görmüş bir husustur. Kıraat farklılıklarının önemli bir bölümünün, anlamı etkilemeyen fonetik ve telaffuza dayalı çeşitlilikten oluştuğu bilinmektedir. Bununla birlikte bazı kıraat farklılıklarının, Kur’ân’da yer alan kelime ve âyetlerin anlamlandırılmasına farklı açılardan katkı sunduğu da açıktır. Bu yönüyle kıraatler, yalnızca tilâvetle sınırlı bir alan olmayıp tefsir ve dil ilimleri açısından da önemli bir işlev üstlenmektedir. Kur’ân’da geçen ve anlamı okuyucu açısından kapalı veya zor olan kelimeleri açıklamak amacıyla kaleme alınan Garîbü’l-Kur’ân türü eserler, erken dönemden itibaren ilmî literatürde önemli bir yer edinmiştir. Bu alanda eser telif eden müelliflerden biri de Uzeyz es-Sicistânî’dir. Sicistânî, Garîbü’l-Kur’ân’ında seçtiği kelimeleri açıklarken Arap dili ve edebiyatına ait nesir ve şiir örneklerinden, kabileler arasındaki lehçe farklılıklarından ve dilsel kullanımlardan yoğun biçimde yararlanmıştır. Bunun yanında kıraatler de, müellifin anlam tespitinde başvurduğu temel kaynaklardan biri olmuştur. Zira kıraat farklılıklarının önemli bir kısmının Arap dili ve lehçeleriyle yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Uzeyz es-Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’ı üzerine yapılan çalışmalar incelendiğinde, eserin kıraatler açısından müstakil bir incelemeye konu edilmemiş olması dikkat çekmektedir. Bu durum, literatürde önemli bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Sicistânî’nin eserinde kıraat tercihlerini hangi yöntemle ele aldığını, hangi kıraat rivayetlerine ağırlık verdiğini ve Garîbü’l-Kur’ân ile kıraatler arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Ayrıca eserde yer alan garîb ve müşkil kelimelere dair kıraat farklılıklarının tefsirî yansımaları da incelenmiştir. Yine Sicistânî’nin söz konusu eseri üzerinden, erken dönem Garîbü’l-Kur’ân literatüründe kıraatlere yönelik yaklaşımın mahiyeti hakkında daha sistematik bir değerlendirme yapılması da hedeflenmektedir. Çalışmada kullanılan yöntem, doküman analizi olup müellifin Garîbü’l-Kur’ân adlı eserin Muḥammed Edîb ʿAbdulvâḥid’in tahkiki olan baskısı incelenmiştir. Eserde nakledilen kıraatler geleneksel kıraat ilmi literatürü ile mukayese edilmek suretiyle rivayetlerin tespiti yapılmıştır. Bunun yanında müellifin görüşlerini aktaran bazı kıraat ve tefsir eserlerine de atıfta bulunulmuştur. Müellifin kıraat tercihlerinde sahih-şâz ayrımına dair hususlar, kendi dönemi ve sonrası kaynaklardan teyit edilerek belirlenmiştir. Eserde nakledilen kıraat rivayetleri müellifin yaklaşımı doğrultusunda yorumlanarak değerlendirmeye tabi tutulmuş, elde edilen çıkarımlar çalışma kapsamında sunulmuştur. Yine Sicistânî’nin eserinde yer alan rivayetler ve kullandığı kaynaklar esas alınarak kıraat literatüründeki eserler ile karşılaştırılmalı olarak değerlendirmeler yapılmıştır. İnceleme sürecinde müellifin kendi açıklamalarına öncelik verilmiş, sahîh ve şâz kıraatlere yaklaşımı ve yöntemi klasik eserler ile birlikte değerlendirilerek ele alınmıştır. Yapılan tespitlerin sonucunda, Sicistânî’nin kıraat rivayetlerine geniş ölçüde yer verdiği, ancak bunları sistematik bir kıraat metodolojisi çerçevesinde ele almadığı tespit edilmiştir. Müellifin kıraatleri aktarırken rivayetlerin sıhhati, sened yapısı ve râvî bilgilerine dair bir tasnif yapmadığı görülmüştür. Sicistânî’nin kıraatleri büyük ölçüde garîb kelimelerin anlamlarını açıklamada bir araç olarak kullandığı anlaşılmaktadır. Kimi zaman farklı okuyuşlara farklı anlamlar yüklemiş, kimi zaman ise bu okuyuşları birlikte zikrederek anlam çeşitliliğine dikkat çekmiştir. Ayrıca bazı kıraat farklılıklarının âyetlerin anlam alanını genişlettiğini örnekler üzerinden göstermiştir. Bununla birlikte müellif, kıraatleri yalnızca anlam boyutuyla sınırlı tutmamış; kelimelerin gramer yapısı, kökeni ve sarf özellikleri bağlamında da değerlendirmelerde bulunmuştur. Ayrıca bazı kıraatleri Arap lehçeleriyle ilişkilendirerek hangi kullanımın daha yaygın veya tercih edilebilir olduğunu belirtmiş, yer yer kendi tercihine de işaret etmiştir. Sonuç olarak Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’da kıraatlere geniş yer vermesi, kıraat ilminin bu tür eserlerdeki belirleyici rolünü göstermesi bakımından önemli bir bulgu olarak değerlendirilmiştir.

This article examines Abu Bakr al-Uzayd al-Sijistani's (d. 330/941) approach to differences in recitation in his work, Gharib al-Qur'an. One of the authors who wrote works in this field is Uzeyz al-Sijistani. In his Gharib al-Qur'an, while explaining the words he selected, Sijistani made extensive use of examples from Arabic prose and poetry, dialectal differences between tribes, and linguistic usages. In addition, the various readings (qira'at) were one of the primary sources the author consulted in determining meaning. Indeed, a significant portion of the differences in readings are closely related to the Arabic language and its dialects. When examining studies on Uzeyz al-Sijistani's Gharib al-Qur'an, it is noteworthy that the work has not been independently analyzed from the perspective of readings. This is considered a significant deficiency in the literature. In this context, the aim of this study is to reveal the method by which Sicistânî addressed the recitation preferences in his work, which recitation narrations he emphasized, and the relationship between the "gharib al-Qur'an" and the recitations. Furthermore, the exegetical implications of the recitation differences regarding the "gharib" and "muskil" words in the work have also been examined. Moreover, a more systematic evaluation of the nature of the approach to recitations in the early "gharib al-Qur'an" literature is also aimed for through Sicistânî's work. The method used in the study is document analysis, and the edition of the author's work, "Gharib al-Qur'an," edited by Muhammad Edib Abdulwahid, has been examined. The recitations cited in the work have been compared with traditional recitation literature to identify the narrations. In addition, references have been made to some works of recitation and exegesis that convey the author's views. The author's distinction between authentic and anomalous recitations in his recitation preferences has been determined by confirming them with sources from his own time and later periods. The recitation narrations cited in the work have been interpreted and evaluated in accordance with the author's approach, and the conclusions drawn are presented within the scope of this study. Furthermore, comparative evaluations have been made with works in the recitation literature, based on the narrations and sources used in Sicistânî's work. During the examination process, priority was given to the author's own explanations, and his approach and method to authentic and anomalous recitations were considered in conjunction with classical works. As a result of the findings, it was determined that Sicistânî extensively included recitation narrations, but did not address them within a systematic recitation methodology. It was observed that the author did not classify the narrations in terms of their authenticity, chain of transmission, and narrator information when presenting the recitations. It appears that Sicistani largely used the different readings (qira'at) as a tool for explaining the meanings of unusual words. At times, he assigned different meanings to different readings, and at other times, he mentioned these readings together to highlight the diversity of meanings. He also demonstrated, through examples, how some differences in readings broaden the semantic field of the verses. However, the author did not limit the readings solely to the semantic dimension; he also evaluated them in terms of the grammatical structure, origin, and morphological features of the words. Furthermore, he linked some readings to Arabic dialects, indicating which usage was more common or preferred, and occasionally even hinted at his own preference. In conclusion, Sicistani's extensive coverage of readings in Gharib al-Qur'an is considered an important finding, demonstrating the decisive role of the science of readings in such works.