Junayd al-Baghdādī and Jalāl al-Dīn Rūmī: An Analysis of a Sufi Continuity in the Context of the Understanding of Tawḥīd

Junayd al-Baghdādī (d. 297/909), one of the prominent figures of early sufism, stands out as among the first sufis to systematically and analytically articulate sufi concepts during the formative period of sufism. His explanation of the experience of tawḥīd (divine unity) within a framework of self-purification (tazkiyat al-nafs), contemplation (tafakkur), annihilation (fanā’), subsistence with God (baqā’), the primordial covenant (mīthāq), and freedom (ḥurriyya), along with his interpretation of death as “attaining union (wuṣūl),” profoundly influenced subsequent sufis. Although many sufis in the history of sufism bear traces of Junayd’s thought, one of the figures most intensely and distinctly shaped by this intellectual legacy is Jalāl al-Dīn Rūmī (d. 672/1273). The references to Junayd in Rūmī’s works and the parallels in their systematic approaches to tawḥīd demonstrate that Rūmī is among the sufis most intensely shaped by this intellectual legacy. While Rūmī is often associated in sufi history with ecstatic (sukr-oriented) sufis such as Bāyazīd al-Bisṭāmī (d. 234/848[?]) and al-Ḥallāj al-Mansūr (d. 309/922) -known for their mystical utterances (shaṭaḥāt), the traces of Junayd’s sobriety-centered (ṣahw-oriented) sufi philosophy are distinctly evident in Rūmī’s works. A comparative analysis of the emphasis on tawḥīd and its systematic treatment in Rūmī’s writings with Junayd’s understanding of tawḥīd underscores this reality. Rūmī conceptualizes the soul as an entity confined within the prison of the body, asserting that the soul’s liberation is contingent upon the realization of tawḥīd. His emphasis on the soul’s potential to re-experience the state of the mīthāq and thereby construct a new consciousness aligns with Junayd’s systematic articulation of this idea, marking a critical doctrinal continuity in sufi thought. This study examines the approaches of these two distinguished figures in sufi history to tawḥīd -a central concept in sufism- through a comparative analytical method. The first section investigates the contexts in which Rūmī alludes to Junayd in his works, tracing the nature and significance of this intellectual admiration. The second section undertakes a thematic comparative analysis of core concepts shared by both sufis: fanā’, baqā’, mīthāq, ḥayrah (bewilderment), ḥurriyya (freedom), and the theme of death. Another notable commonality between the two sufis is their integration of the theory of tawḥīd with the concept of death. Both interpret death as a means of union (wuṣūl) and regard it as the true realization of tawḥīd. Junayd’s principle “the end is a return to the beginning” and Rūmī’s opening reed flute (ney) metaphor in the Mathnawī both point to the same foundational insight: the soul’s journey is a return to the primordial covenant (mīthāq), and death constitutes its ultimate completion. Furthermore, Junayd’s dialectic of fanā’ and baqā’ finds a dynamic continuation in Rūmī’s concepts of divine love (maḥabbatullāh) and spiritual absorption (istighrāq), whereby the annihilation of the ego does not lead to ontological non-existence but to a renewed, God-centered selfhood. By undertaking this analysis, the study aims to elucidate the doctrinal continuity and profound intellectual influences within sufi thought, and, through an academic perspective, to address a specific gap in the literature; namely, that the convergence between Junayd and Rūmī has not previously been examined directly and comparatively through the lens of tawḥīd. Rather than positing a simple relationship of influence and reception, the study situates both sufis within a shared tawḥīd-centered framework, demonstrating how Junayd's profound theoretical legacy was reinterpreted and given new expression in Rūmī’s poetic and mystical discourse.

Erken dönem tasavvufunun önemli simalarından olan Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 297/909), tasavvufun teşekkül döneminde tasavvufi kavramları sistematik ve analitik bir biçimde açıklayan ilk sûfîlerdendir. Onun nefis tezkiyesi, tefekkür, fenâ, mîsâk, bakâ ve hürriyet sistematiği içinde tevhid tecrübesini izah etmesi ve ölümü vuslata ermek biçiminde yorumlaması, kendisinden sonra gelen sûfîler üzerinde derin izler bırakmıştır. Cüneyd-i Bağdâdî, tasavvuf tarihinde yalnızca bir sûfî şahsiyet olarak kalmamış; aynı zamanda sonraki kuşaklar için belirleyici bir referans noktası ve entelektüel bir eksen işlevi görmüştür. Tasavvuf tarihinde Cüneyd-i Bağdâdî’nin düşünce geleneğinden beslenen pek çok sûfî bulunmakla birlikte, bu entelektüel mirasın en yoğun ve belirgin biçimde yansıdığı isimlerden biri Mevlâna Celâleddîn Rûmî’dir (ö. 672/1273). Mevlâna’nın eserlerinde Cüneyd-i Bağdâdî’ye yaptığı doğrudan atıflar, ona yüklediği manevi değer ve tevhid anlayışındaki paralellikler, onun bu etkiyi belirgin şekilde taşıyan sûfîlerden biri olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Tasavvuf tarihinde genellikle vecd ve şatahatlarıyla bilinen Bâyezîd-i Bistâmî (ö. 234/848[?]) ve Hallâc-ı Mansûr (ö. 309/922) gibi sekr merkezli sûfîlerle ilişkilendirilen Mevlâna Celâleddîn Rûmî’nin eserlerinde, Cüneyd-i Bağdâdî’nin sahv odaklı tasavvuf anlayışının izleri son derece belirgin olması dikkate şayandır. Mevlâna’nın eserlerindeki tevhid vurgusunun ve sistematiğinin Cüneyd-i Bağdâdî’nin tevhid anlayışıyla karşılaştırmalı bir analize tabi tutulması bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Nitekim Mevlâna, ruhu beden zindanına sıkışmış bir unsur şeklinde değerlendirmekte; ruhun hürriyetine kavuşmasını ise doğrudan tevhidin idrakine bağlamaktadır. Onun, tevhid tecrübesini ifade ederken ruhun mîsâk hâlini yeniden yaşayabileceğine ve böylelikle yeni bir bilinç inşa edilebileceğine yapmış olduğu vurgu, bu meseleyi tasavvuf tarihinde sistematik bir şekilde ilk defa ele alan Cüneyd-i Bağdâdî’nin görüşleriyle örtüşmektedir. Bu örtüşme tesadüfi bir benzerlik olmayıp, tasavvuf düşüncesinde bir doktriner sürekliliğe işaret etmektedir. Bu çalışmada, tasavvuf tarihinin iki mümtaz şahsiyeti olarak Cüneyd-i Bağdâdî ve Mevlâna Celâleddîn Rûmî’nin tasavvufun merkezi kavramlarından biri olan tevhidi ele alış biçimleri incelenmiş; karşılaştırmalı analiz yöntemiyle bu iki şahsiyetin ortak kavramsal çerçevesi akademik bir perspektiften değerlendirilmiştir. Çalışmanın birinci bölümü, Mevlâna’nın eserlerinde Cüneyd’e yaptığı atıfları, ona biçtiği entelektüel ve manevi değerin mahiyetini ve bu hayranlığın kaynaklarını ortaya koymaktadır. İkinci bölümde ise iki sûfînin tevhid anlayışındaki fenâ, bakâ, mîsâk, hayret, hürriyet ve ölüm meselesi gibi temel kavramlar tematik ve karşılaştırmalı bir çerçevede ele alınmaktadır. İki sûfî arasında dikkat çeken ortak noktaların başında tevhid nazariyesiyle ölüm düşüncesini bütünleştirmeleri gelmektedir. Her iki sûfî de ölümü vuslat şeklinde yorumlamış ve ölümü hakiki tevhidin fiilî gerçekleşmesi olarak nitelendirmiştir. Cüneyd’in “Son, başa dönüştür.” ilkesi ile Mevlâna’nın Mesnevî’nin açılışında ney metaforu üzerinden kurduğu mîsâk bağlantısı, bu ortak zemine işaret eden en çarpıcı örnekler arasındadır. Her iki sûfîde de ruhun yolculuğu, ezelî ahde (mîsâka) dönüşün hikâyesidir ve ölüm bu dönüşün nihai tamamlanışını temsil etmektedir. Öte yandan Cüneyd’in fenâ-bakâ diyalektiği, Mevlâna’da ilahi aşk (muhabbetullâh) ve istiğrâk kavramları aracılığıyla dinamik bir sürekliliğe ve yeni bir söyleme kavuşmaktadır. Bu süreçte benliğin yok oluşu ontolojik bir yokluğa değil, ilahi merkezli yenilenmiş ve olgunlaşmış bir benliğin inşasına işaret etmektedir. Böylece tasavvuf düşüncesindeki doktriner sürekliliğin ve derin entelektüel etkilerin ortaya konulması, iki sûfînin tevhid anlayışının bugüne kadar doğrudan ve karşılaştırmalı biçimde ele alınmamış olmasından kaynaklanan literatür boşluğunun giderilmesi hedeflenmektedir. Çalışma, salt bir etki-tepki ilişkisi kurmaktan ziyade, her iki sûfîyi ortak bir tevhid merkezli çerçeve içinde konumlandırmakta ve Cüneyd-i Bağdâdî’nin teorik ve derin mirasının Mevlâna’nın şiirsel ve tasavvufi söyleminde nasıl yeniden yorumlanarak yeni bir ifadeye kavuştuğunu göstermeyi amaçlamaktadır.