Yusuf Işıcık Meâli Üzerine Bir İnceleme: Kavram Çevirileri Özelinde

Bu çalışma, bir tefsir akademisyeni olan merhum Prof. Dr. Yusuf Işıcık tarafından hazırlanan Kur’ân meâlini, özellikle kavram çevirileri açısından değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Makale, çeviribilimin temel ilkelerine ve kutsal metin çevirilerinde kullanılan yaklaşımlara değinerek başlamaktadır. Kur’ân çevirisinin sıradan bir dil aktarımı olmadığı, aynı zamanda kültürel, dini ve düşünsel bir aktarım süreci olduğu vurgulanmaktadır. Bu süreçte çevirmenin dilsel yeterliliğinin yanı sıra tefsir bilgisi ve yorumlama becerisinin de ön plana çıktığı dolayısıyla meâl yazımının büyük sorumluluk gerektirdiği ifade edilmiştir. Ardından Kur’ân'ın anlaşılmasının önemi ve Arapça bilmeyen kimseler için meâlin gerekliliği üzerinde durulmaktadır. Makale, kavram çevirilerinin Türkçe meâllerde önemli bir sorun olduğundan hareketle önemini ortaya koymakta ve Işıcık’ın meâlinde bu kavramlara verdiği karşılıkları örneklerle analiz etmektedir. Kur’ânî kavramların bazı meâllerde sıkça rastlandığı şekliyle Türkçe bir karşılık bulunmadan sadece Arapça halleriyle aktarılmasının okuyucunun metni anlamasını engellediği ve bu yaklaşımın tercümenin amacıyla çeliştiği ifade edilmektedir. Makalenin amacı, Işıcık’ın meâlindeki kavram çeviri tercihlerini örnekler üzerinden analiz etmek ve onun meâliyle ilgili akademik literatürdeki boşluğa dikkat çekmektir. Bu bağlamda taḳvâ, şükür, ṭâğūt gibi seçilmiş bazı kavramların Işıcık’ın meâlindeki tercüme tercihleri detaylı bir şekilde incelenerek yazarın meâl metodolojisi ve mesaj odaklı çeviri anlayışı ortaya konulmaktadır. Işıcık’ın yaklaşımı, yalnızca çeviriyle sınırlı kalmayıp okuyucunun dînî anlamda bilinçlenmesine hizmet eden didaktik bir metin üretme çabası olarak da değerlendirilmektedir. Işıcık’ın meâlindeki en dikkat çekici yönlerden biri, Kur’ânî kavramları bağlamına uygun olarak farklı şekillerde çevirmesidir. İḳamet’üs-ṣalât ifadesi, tek bir biçimde değil, ayetin bağlamına göre “namazı hakkıyla kılmak”, “aksatmadan dosdoğru kılmak” gibi farklı biçimlerde Türkçeye aktarılmıştır. Benzer şekilde i‘ṭaü’z-zekât kavramı da hem malî hem de manevî boyutuyla çevrilmiş; “arınmak üzere mali yükümlülük” gibi ifadeler kullanılmıştır. Bu tercihlerin okuyucunun kavramın kapsamını daha iyi kavramasını sağlamayı hedeflediği ileri sürülmüştür. Taḳvâ kavramı ise meâlde farklı kullanımlarla yer bulmuştur. Işıcık, taḳvâyı sadece korku ya da sakınma olarak değil; “sorumluluk bilinciyle yaşamak”, “Allah’ın emirlerine uyarak korunmak” gibi ifadelerle çok yönlü biçimde çevirmiştir. Benzer şekilde ṭâğūt kavramı da sadece şeytan ya da put gibi sınırlı anlamlarla ve yüzeysel bir biçimde değil, “insanları sapkınlığa zorlayan kişi ve kurumlar” olarak açıklayıcı şekilde aktarılmıştır. Işıcık’ın meâlinde şükür kavramı, genellikle “nimet karşısında üzerimize düşeni yapmak” şeklinde çevrilmiş ve sadece sözlü bir teşekkür anlamına indirgenmemiştir. Muḥsin, ṣıddîḳ, ẕikir gibi kavramlarda da bağlam dikkate alınmış; anlam derinliği olan çeviri tercihleri yapılmıştır. Örneğin ẕikir bazen “Allah’ı gündemde tutmak”, bazen “derinlemesine düşünmek” şeklinde çevrilmiştir. Yusuf Işıcık, klasik literal çeviri yönteminden çok, işlevsel ve mesaj odaklı bir çeviri yöntemi benimsemiştir. Parantez kullanımında da özgün bir yol izleyerek, anlamı metnin asli unsuru olarak gördüğü yerlerde açıklamaları parantez dışında vermeyi tercih etmiştir. Işıcık’ın kavramları bağlama uygun şekilde ve gerektiğinde açıklamalı biçimde çevirmesinin, meâlin hem anlam derinliğini artırdığı hem de okuyucunun Kur’ân’la daha bilinçli bir ilişki kurmasına imkân tanıdığı ileri sürülmüştür. Sonuç olarak Yusuf Işıcık, meâlinde kavramsal çeviri alanında bağlam duyarlılığı yüksek, Kur’ân bütünlüğüne bağlı ve mesaj odaklı bir yaklaşım sergilemiş; bu da onun meâlini Türkçe Kur’ân çevirileri arasında özgün ve kıymetli bir yere oturtmuştur. Çalışmada nitel araştırma yöntemi uygulanmış, merhum Işıcık’ın meâli doküman incelemesine tabi tutularak toplanan veriler içerik analizi yoluyla çözümlenip değerlendirilmiştir.

This study examines the Qur’anic translation produced by the late Professor Dr. Yusuf Işıcık, a renowned scholar of Qur’anic exegesis, focusing specifically on his approach to translating key Islamic concepts. The research begins with a discussion of core principles within translation studies and highlights specific methodologies employed in the translation of sacred texts. The article asserts that Qur’anic translation extends beyond simple linguistic substitution; it is an intricate process of cultural, theological, and intellectual mediation. In this regard, the translator’s linguistic competence must be complemented by exegetical expertise and interpretive sensitivity, given the heavy responsibility that Qur’an translation entails. The significance of Qur’anic translations for non-Arabic speaking audiences is also underscored, especially in relation to enabling meaningful engagement with the divine message. The article situates its inquiry within the broader issue of conceptual translation, identifying it as one of the most critical yet problematic aspects of Turkish Qur’anic translations. It criticizes the practice of reproducing Qur’anic concepts in their original Arabic forms without adequate explanation or translation, noting that this hinders the reader’s comprehension and undermines the fundamental communicative purpose of translation. Through selected examples, the article meticulously analyzes Işıcık’s rendering of various Qur’anic terms, including taqwā, shukr, and ṭāghūt aiming to illuminate his translation philosophy. Işıcık’s approach reflects a message-oriented and functionally dynamic method, where the semantic depth and contextual relevance of each term are carefully considered. For instance, the expression iqāmat al-ṣalāh is translated into Turkish not in a fixed manner, but rather according to the verse’s context—appearing as “to perform the prayer with devotion” or “to maintain the prayer consistently.” Similarly, ītā’ al-zakāh is rendered with attention to both its financial and spiritual dimensions, using phrases like “financial obligation aimed at purification.” Moreover, taqwā is translated using multifaceted expressions such as “living with moral responsibility” or “safeguarding oneself by adhering to divine commands,” rather than the simplistic “fear of God.” The term ṭāghūt is translated not merely as “idol” or “devil,” but as “entities or systems that compel individuals toward misguidance,” reflecting a broader and more socially relevant interpretation. Likewise, shukr is explained as “fulfilling one’s duty in the face of blessings,” avoiding reduction to mere verbal thanks. Other significant terms—muḥsin, ṣiddīq, and dhikr—are rendered in a similarly contextual and nuanced manner, demonstrating Işıcık’s commitment to conceptual clarity and theological depth. For example, dhikr is interpreted variably as “keeping God in constant remembrance” or “engaging in deep contemplation.” Işıcık’s translation strategy diverges from classical literalism, aligning more closely with functional and communicative translation theories. He avoids excessive parenthetical insertions unless necessary, preferring to incorporate explanatory elements directly within the text when contextually justified. This contributes to the production of a didactic and reader-oriented translation that fosters both understanding and spiritual reflection. In conclusion, Yusuf Işıcık has demonstrated a highly context-sensitive, message-oriented approach to conceptual translation in his translation, committed to the integrity of the Qur'an; this has placed his translation in a unique and valuable place among Turkish Qur'an translations. The study adopts a qualitative methodology, employing document and content analysis techniques to assess and interpret the linguistic and conceptual dimensions of Işıcık’s work.