Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Kudretle Temessül Eden İki Tarihî Figür: Firavun ve Süleyman

Bu çalışma, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî’sinde kudret kavramının nasıl yorumlandığını, özellikle de bu kavramın iki tarihî figür olan Firavun ve Hz. Süleyman üzerinden nasıl işlendiğini ele almaktadır. Bu araştırma, tasavvuf literatüründe genellikle olumsuz bir bağlamda ele alınan zühd, mal, mülk ve iktidar meselelerinin, Mevlânâ’nın düşüncesinde daha katmanlı bir şekilde değerlendirildiği tespitinden hareket etmektedir. Bu nedenle çalışmada ele alınan temel problem, Mevlânâ’nın kudrete ilişkin yaklaşımının, tasavvuf geleneğindeki zühd merkezli reddiyeci tavırdan nasıl ayrıldığı ve ilahî bilgiyle temellendiğinde nasıl yeniden anlam kazandığıdır. Çalışma, yöntem olarak Mesnevî’de yer alan Firavun ve Süleyman kıssalarının metin merkezli çözümlemesine dayanmaktadır. Kudret, Firavun kıssasında mal, makam ve iktidar üzerinden yanlış biçimde yorumlanan bir rabûbiyet vehmi olarak ortaya çıkarken, Süleyman kıssasında bambaşka bir içerik kazanır. Süleyman, sahip olduğu kudret ve iktidarı kendi benliğine değil, Gerçek Rabbin hükümranlığına nispet eder. Gazâlî’nin kudret ve kemâl anlayışı –özellikle kudretin hakiki değerini ancak ilimle birleştiğinde kazanacağı yönündeki yaklaşımı– çalışmanın çözümlemelerine yön veren teorik çerçeveyi oluşturmaktadır. Bu bakımdan araştırma, Süleyman ve Firavun kıssalarının, Mesnevî’de tarihî bir olay anlatısının ötesine geçerek tasavvufî anlamlar taşıyan sembolik bir yapıya dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Araştırmanın bulguları, Firavun’un kudretinin gerçek bir kemâle karşılık gelmediğini; onun cüz’î akla dayanması sebebiyle hem bilgisiz hem de zalim bir hükümdar tipini temsil ettiğini ortaya koymaktadır. Mevlânâ’nın tasvirinde o, yalnızca tarihî bir figür değil, her insanda bulunan potansiyel firavunluğun bir simgesidir. Buna karşılık Süleyman, kudretin bilgiyle birleştiğinde insanî kemâle hizmet eden bir araca dönüşebileceğini göstermektedir. Onun hükümdarlığı, mülk ve saltanattan çok, ilim, adalet ve ubûdiyet kavramlarıyla öne çıkmaktadır. Mevlânâ’nın Hz. Süleyman’a nispet ettiği ilim, aklın verileriyle sınırlanmış değil, kalbin idrakiyle bütünleşmiş bir bilgidir. Hz. Süleyman’ın bu örnekliği, Mevlânâ’nın kudreti mutlak bir şekilde reddetmediğini, bilakis ilahî bilginin rehberliğiyle kullanıldığında onu olumlu bir imkân olarak gördüğünü göstermektedir. Mevlânâ, dünyevî kudretin ancak ilahî bilgi ve ahlâkî amaçlardan yoksun kaldığında tehlikeli olacağını düşünmektedir. Ona göre ilahi bilgiyle desteklenmeyen kudret kaçınılmaz olarak zulme ve helâke sürükler. Bu noktada Firavun ve Süleyman arasındaki karşıtlık, kudretin iki ayrı yüzünün açık bir şekilde görülmesini sağlamaktadır. İlâhî bilgiden kopan kudret zulme dönüşmekte; bilgiyle birleşen kudret ise adalet ve ubûdiyetin hizmetinde bir imkân haline gelmektedir. Çalışmanın ulaştığı önemli sonuçlardan biri, Mevlânâ’nın zühd anlayışıdır. Mevlânâ’ya göre zühd, dünyadan tamamen el etek çekmek değil, dünyaya gönülden bağlanmamaktır. Bu bakış açısıyla Hz. Süleyman’ın örnekliği, zühd ile kudretin bir arada bulunabileceğini ortaya koymaktadır. Ancak bu birliktelik için kudretin ilahî bilgiyle yönlendirilmesi gerekmektedir. Firavun örneği ise ilahî bilgiyle desteklenmeyen kudretin hem kişiyi hem de toplumunu felakete sürükleyeceğini göstermektedir. Bu iki örneğin birlikte değerlendirilmesi, Mevlânâ’nın kudrete dair yaklaşımını açık biçimde ortaya koymayı sağlamaktadır. Sonuç olarak çalışmada, Mevlânâ’nın kudret anlayışı incelenerek tasavvuf araştırmalarına iki yönden katkı sağlanmaktadır. Birincisi, tasavvufun kudreti mutlak surette reddettiği yönündeki yaygın kanaat sorgulanmakta ve eleştirel bir bakış açısı ortaya konulmaktadır. İkincisi, Mevlânâ’nın sembolik anlatılarıyla Gazâlî’nin kudret ve ilim arasındaki bağı açıklayan görüşleri karşılaştırılmak suretiyle, kudretin bilgiyle temellendiğinde hakikî anlamına kavuştuğu gösterilmektedir. Böylece Mevlânâ’nın kudret anlayışı, tarihî bir gözlem olmanın ötesinde, iktidar, bilgi ve maneviyat arasındaki ilişkinin özünü kavramak için dikkate değer bir perspektif sunmaktadır. Firavun ve Süleyman üzerinden yapılan bu temsilî okumalar, kudretin bilgisiz ellerde zulme ve helâke dönüşeceğini; ilahî bilgiyle birleştiğinde ise adalet ve hikmete hizmet edebileceğini açıkça ortaya koymaktadır.

This study examines how Jalal al-Din Rumi interprets the concept of power in the Masnavi, especially through the two historical figures, Pharaoh and Solomon. The starting point of the research is the observation that, although zuhd (asceticism), wealth, property and worldly authority are usually treated in a negative context within the Sufi literature, Rumi’s thought evaluates these issues in a more layered way. Accordingly, the main problem addressed in this study is to examine how Rumi’s approach to power differs from the ascetic and rejectionist attitude predominant in early Sufi tradition, and how it gains a renewed meaning when grounded in divine knowledge. Methodologically, the study is based on a text-oriented analysis of the stories of Pharaoh and Solomon in the Masnavi. In the story of Pharaoh, power appears as a false claim of lordship which is built on wealth, position and authority. In the story of Solomon, however, power takes on a very different content. Solomon attributes his power not to himself but to the sovereignty of the True Lord. Al-Ghazali’s understanding of power and perfection –especially his view that power gains its real value only when it is joined with knowledge– provides the theoretical framework for the analysis. In this respect, the study reveals that the stories of Pharaoh and Solomon in the Masnavi transcend the level of mere historical narration and, in Rumi’s hands, are transformed into symbolic structures bearing profound Sufi meanings. The findings indicate that Pharaoh’s power does not correspond to real perfection, because it is based on the particular intellect, he represents a ruler who is both ignorant and tyrannical. In Rumi’s description he is not only a historical figure, but a symbol of the potential Pharaoh that exists in every human being. In contrast, Solomon demonstrates that power, when combined with knowledge, becomes an instrument that serves human perfection. His kingship is defined not by wealth and kingdom, but by the values of knowledge, justice and servitude to God. The knowledge that Rumi attributes to Solomon is not confined to the data of reason; it is a form of knowledge integrated with the perception of the heart The example of Solomon shows that Rumi does not reject power in an absolute way. On the contrary, he sees it as a positive possibility when it is guided by divine knowledge. For him, worldly power becomes dangerous only when it lacks divine knowledge and moral purpose. Power without this knowledge inevitably turns into oppression and destruction. At this point the contrast between Pharaoh and Solomon makes the two faces of power very clear. Power cut off from divine knowledge produces tyranny, while power joined with knowledge becomes an instrument for justice and servitude. One of the important results of the study concerns Rumi’s understanding of asceticism. According to him, asceticism does not mean abandoning the world completely but not attaching the heart to it. With this view, Solomon’s example shows that asceticism and power can exist together, but only when power is directed by divine knowledge. The example of Pharaoh, on the other hand, shows that power without knowledge drags both the person and society into destruction. Considering these two examples together makes it possible to explain Rumi’s attitude toward power in a clear way. As a result, by examining Rumi’s understanding of power, the study contributes to Sufi studies in two respects. First, it questions the common opinion that Sufism completely rejects power and offers a critical perspective. Second, by comparing Rumi’s symbolic narratives with al-Ghazali’s views on the relation between power and knowledge, it shows that power finds its true meaning only when it is grounded in knowledge. In this way, Rumi’s approach to power offers not only a historical observation but also an important perspective for understanding the essence of the relation between authority, knowledge and spirituality. The examples of Pharaoh and Solomon demonstrate clearly that power without knowledge becomes oppression and destruction, but power with divine knowledge serves justice and wisdom.